“ฤาษีดัดตน” คืออะไร?

“ฤาษีดัดตน” เป็นท่าบริหารร่างกายที่มาจากภูมิปัญญาของบรรพบุรุษไทย เป็นการพักผ่อนอิริยาบถ แก้เมื่อย ตามร่างกายของเหล่าฤๅษี หรือผู้บำเพ็ญพรต ที่เจริญภาวนามานานวันละหลายชั่วโมงทำให้มีอาการเมื่อย จึงได้หาวิธีบรรเทาอาการปวดเมื่อยด้วยท่าบริหารต่างๆ กลายเป็นที่มาของท่าบริหารร่างกาย “ฤาษีดัดตน” นั่นเองครับ

“ฤาษีดัดตน” ดีต่อผู้สูงอายุอย่างไร?

เนื่องจากการออกกำลังกายในผู้สูงอายุ มีข้อควรระวังมากกว่าวัยอื่น เนื่องจากเป็นวัยที่กล้ามเนื้ออ่อนแอ การทรงตัวอาจทำได้ไม่ดีเท่ากับวัยอื่นๆ และที่สำคัญผู้สูงอายุส่วนใหญ่มีโรคประจำตัว ทำให้มีข้อจำกัดในการออกกำลังกายมากกว่าวัยอื่นๆ เพราะบางโรคอาจกำเริบได้เมื่อออกกำลังกาย เช่น โรคความดันโลหิต ที่อาจเพิ่มสูงขึ้นเมื่อออกกำลังดังนั้นจึงมีข้อระวัง เช่น
– หลีกเลี่ยงท่าออกกำลังกายที่มีการเกร็งหรือเบ่งมากเกินไป ในบางรายอาจทำให้ความดันสูงขึ้นได้ โดยเฉพาะท่าที่ทำให้ต้องกลั้นหายใจ
– หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายที่มีการปะทะ การแข่งขัน เพราะอาจเกิดอันตรายได้ เป็นต้น
แล้วอย่างนี้ คงสงสัยกันใช่ไหมล่ะครับว่า เราจะหาท่าออกกำลังกาย หรือมีท่าออกกำลังกายอะไรบ้าง ทีปลอดภัยต่อผู้สูงอายุ?
ข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุข โดยอธิบดีกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกนายแพทย์สมชัย นิจพานิช กล่าวว่า ท่าฤาษีดัดตน มีความปลอดภัยกับผู้ที่จะใช้ออกกำลังกายโดยเฉพาะผู้สูงอายุ เป็นการบริหารร่างกายโดยการเคลื่อนไหวอย่างช้า ควบคู่กับการหายใจเข้า ออก อย่างช้า ๆ และมีสติ เน้นการฝึกลมหายใจและใช้สมาธิร่วมด้วย จึงจัดได้ว่าเป็นทั้งการบริหารร่างกายและบริหารจิตควบคู่กัน

ซึ่งประโยชน์ที่ได้จากการบริหารร่างกายด้วยท่าฤาษีดัดตน ได้แก่ ทำให้ร่างกายตื่นตัว แข็งแรง ระบบการไหลเวียนเลือดในร่างกายดีขึ้น เป็นการต่อต้านโรค บำรุงรักษาสุขภาพให้มีอายุยืนยาว ช่วยให้สุขภาพจิตดี และยังมีสรรพคุณในการรักษาโรคเบื้องต้นได้ครับ

ท่าบริหารร่างกาย  “ฤาษีดัดตน”  มีอะไรบ้าง?

ท่าฤาษีดัดตนตามแบบดั้งเดิมมีประมาณ 127 ท่า สถาบันการแพทย์แผนไทย พบว่ามีการใช้ท่าฤาษีดัดตนช่วยในการบำบัดอาการต่างๆ มีทั้งหมด 80 ท่า แต่มี 15 ท่า พื้นฐานที่กระทรวงสาธารณสุขยอมรับ และคนทั่วไปสามารถปฏิบัติได้ด้วยตนเอง มีทั้งท่ายืน ท่านั่ง และนอน

ท่าที่ 1 ท่าบริหารกล้ามเนื้อใบหน้า 7 ท่า
ประโยชน์ : ใช้นวดถนอมสายตา  

ท่าที่ 1	ท่าเสยผม	ใช้ปลายนิ้วชี้นิ้วกลางและนิ้วนางกดขอบกระบอกตาบนทั้งสองข้างพร้อมๆกัน ค่อย ๆ กดพร้อมกับเลื่อนนิ้วมือทั้ง 3 เลื่อนขึ้นไปบนศีรษะ ทำต่อเนื่องไปจนถึงท้ายทอย ทำซ้ำ  10 ครั้ง
ท่าที่ 2	ท่าทาแป้ง	ใช้นิ้วกลางทั้งสองข้างกดด้านข้างดั้งจมูกพร้อมกัน ค่อย ๆ กดพร้อมกับเลื่อนนิ้วขึ้นไปจนถึงหน้าผาก โดยให้ปลายนิ้วชี้นิ้วกลาง นิ้วก้อยทั้งสองข้าง จรดกันที่กลางหน้าผาก จากนั้นลูบมือทั้งสองข้างไปทางหางคิ้ว ผ่านแก้มต่อเนื่องไปจนถึงคาง ทำซ้ำ 10 ครั้ง
ท่าที่ 3	ท่าเช็ดปาก	ใช้ฝ่ามือซ้ายวางทาบบนปาก โดยให้ปลายนิ้วนางวางอยู่ที่ปลายติ่งหูข้างขวา ลากมือมายังด้านซ้ายพร้อมกับเม้มริมฝีปาก โดยให้ฝ่ามือกดแนบสนิทขณะทำสลับเป็นมือขวา ทำซ้ำข้างละ 10 ครั้ง
ท่าที่ 4	ท่าเช็ดคาง	ใช้หลังมือซ้ายวางทาบใต้คางโดยให้ปลายนิ้วอยู่ที่ติ่งหูขวาลากมือตั้งแต่หูขวาไปตามคาง จนถึงใต้หูซ้าย โดยให้หลังมือกดแนบสนิทขณะทำสลับมือทำแบบเดียวกัน ทำซ้ำข้างละ 10 ครั้ง
ท่าที่ 5	ท่ากดใต้คาง	ใช้ปลายนิ้วหัวแม่มือทั้งสองข้างกดตรงกลางคางโดยให้ปลายนิ้วหัวแม่มือตั้งฉากกับคางก้มหน้า เล็กน้อยเพื่อต้านนิ้วมือ ใช้แรงกดพอสมควร นิ่งสักครู่ นับ 1-10เลื่อนจุดให้ทั่วบริเวณใต้คางตามลำดับ โดยเลื่อนทีละจุด ทำซ้ำ 5 ครั้ง
ท่าที่ 6	ท่าถูหน้าหูและหลังหู	ใช้นิ้วชี้และนิ้วกลางทั้งสองข้างคีบหูโดยให้ฝ่ามือแนบกับแก้ม ถูนิ้วมือขึ้นลงแรงๆ นับเป็น 1 ทำซ้ำ 20 ครั้ง
ท่าที่ 7	ท่าตบท้ายทอย	ใช้ส้นมือทั้งสองข้างปิดหูไว้ โดยให้ปลายนิ้วทั้งสองข้างวางอยู่บริเวณท้ายทอยโดยไม่ยกฝ่ามือ ทำซ้ำ 10 ครั้ง

และอีก 14 ท่าที่เหลือจะเป็นท่าบริหารส่วนอื่นๆของร่างกาย  ก่อนทำท่าบริหารทุกครั้ง ทุกๆท่า จะเริ่มจากท่าเตรียมก่อนนะครับ เพื่อความเข้าใจง่ายเอลเดอร์ได้รวบรวมและนำมาจัดกลุ่มจำแนกตามประโยชน์ที่ช่วยในการบริหารตามอวัยวะต่างๆ ดังนี้ครับ

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารข้อมือ มีท่าอะไรบ้าง?

ท่าเทพพนม ช่วยบริหารข้อมือ	ท่าเตรียม	– นั่งขัดสมาธิพนมมือ โดยให้มือที่พนมอยู่ห่างจากหน้าอก ให้แขนตั้งฉากกับลำตัว
ท่าบริหาร	– ให้มือซ้ายดันมือขวา มือขวาต้านแรงมือซ้ายพร้อมกับดัดปลายนิ้วให้โน้มไปด้านตรงข้าม ในขณะที่ดันมือ ให้ค่อย ๆ สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดแล้วให้กลั้นลมหายใจ แขม่วท้อง ขมิบก้นไว้สักครู่นะครับ จากนั้นให้ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับค่อย ๆ คลายมือ กลับมาอยู่ท่าเตรียม ให้ทำสลับกันระหว่างมือซ้ายกับมือขวา จนครบข้างละ 5-10 ครั้งนะครับ
ท่าอวดแหวนเพชร ช่วยบริหารส่วนแขน ข้อมือ และนิ้ว	ท่าเตรียม	– สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับออกแรงดันมือข้างซ้ายที่ยื่นออกไป ต้านกับการดึงบริเวณนิ้วมือข้างขวา เข้าหาตัว โดยแขนทั้งสองข้างเหยียดตึงและกลั้นลมหายใจไว้สักครู่
ท่าบริหาร	-สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับออกแรงดันมือข้างซ้ายที่ยื่นออกไป ต้านกับการดึงบริเวณนิ้วมือข้างขวา เข้าหาตัว โดยแขนทั้งสองข้างเหยียดตึง กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับปล่อยมือที่จับไว้กางนิ้วมือ ข้างซ้ายที่ยื่นออกไปให้เต็มที่กรีดนิ้วหรือพับนิ้วมือลงทีละนิ้วจนครบ หักข้อมือลงและลดมือมาไว้ข้างลำตัวทำซ้ำเช่นเดิม โดยเปลี่ยนเป็นนั่งชันเข่าขวา และยื่นแขนขวา ทำสลับกันซ้ายขวานับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารปลายมือปลายเท้า มีท่าอะไรบ้าง?

ท่าเต้นโขน แก้ตะคริวมือตะคริวเท้า	ท่าเตรียม	ยืนแยกขาให้ปลายเท้าแบะออก ย่อตัวเล็กน้อย กางศอก คว่ำมือวางไว้ที่หน้าขาทั้ง 2 ข้าง โดยหันสันมือออก ด้านข้าง
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับยกขาข้างซ้ายลอยขึ้นเหนือพื้น และด้านการกดของมือซ้าย โดยให้หลัง ตรง เข่างอ ปลายเท้ากระดกขึ้นกลั้นลมหายใจไว้สักครู่พร้อมกับกดมือทั้งสองข้างเน้นนิ่งผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับ วางขาให้อยู่ในท่าเตรียมเริ่มต้นทำใหม่ แต่เปลี่ยนเป็นยกขาข้างขวา ทำซ้ำเช่นเดิมสลับซ้ายขวา นับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง
ท่าองค์แอ่นแหงนภักตร์ แก้ปวดเมื่อยปหลายมือและปลายเท้า บริหารส่วนเอว เข่า ขา และคอ	ท่าเตรียม	นอนตะแคง ขาทั้งสองข้างชิดกันลำตัวเหยียดตรงแขนทั้งสองข้างเหยียดตรง ขนานกับลำตัวมือคว่ำลงกับพื้น ศีรษะหนุนต้นแขนซ้าย แขนข้างขวาเหยียดตรง คว่ำมือลงแนบลำตัว
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับยกศีรษะขึ้นเต็มที่ และใช้มือข้างที่แนบลำตัวเลื่อนลงไปจับข้อเท้าข้างเดียวกับมือ เหนี่ยวข้อเท้าให้ยกขึ้นจนหัวเข่าแยกออกจากกันโดยให้แขนตึงกลั้นลมหายใจไว้สักครู่ผ่อนลมหายใจออก พร้อมกับปล่อยมือที่จับข้อเท้าหรือปลายเท้าลงช้า ๆ ลดศีรษะลงกลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำเช่นเดิม ทำสลับกันซ้ายขวาจนครบข้างละ 5-10 ครั้ง ** ข้อควรระวัง ไม่ควรแหงนหน้ามากเกินไป จะทำให้เป็นตะคริวที่น่องได้

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารแก้ไหล่-แขนขัด มีท่าอะไรบ้าง?

ท่าไล้คาง แก้ แขนขัดและเป็นการบริหารหัวไหล่	ท่าเตรียม	นั่งสมาธิ ลำตัวตรง ยกศอกข้างซ้ายให้ตั้งฉากกับลำตัว โดยให้ฝ่ามือวางไว้แนบแก้มซ้าย มือข้างขวา กุมใต้ศอกซ้ายที่ตั้งขึ้น
ท่าบริหาร	ให้สูดลมหายในให้ลึกที่สุด จากนั้นใช้มือขวาที่กุมใต้ศอกดึงข้อศอกข้างซ้ายมาทางแขนข้างขวาให้มากที่สุด พร้อมกับเกร็งข้อศอกซ้ายต้านมือขวาไว้ ขณะดึงข้อศอกฝ่ามือข้างที่ตั้งศอกจะถูกดึงให้ ไล้ไปตามแนวคาง กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ ผ่อนลมหายใจออก พร้อมกับปล่อยมือให้กลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำเช่นเดิม แต่เปลี่ยนข้าง ใหม่สลับซ้ายและขวานับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำจนครบ 5-10 ครั้ง
ท่านางแบบ แก้ไหล่-ขาขัดใช้ในการบริหารเอว อก ขาไหล่	ท่าเตรียม	ยืนก้าวขาข้างซ้ายเฉียงออกไปทางซ้าย มือข้างเดียวกันวางแนบหน้าขา มือขวาท้าวอยู่บนสะโพกในลักษณะ คว่ำมือ สันมือดันสะโพก ปลายมือเฉียงไปทางด้านหลังสูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด
ท่าบริหาร	ค่อยๆ ย่อตัว ทิ้งน้ำหนักลงไปบนขาข้างซ้ายที่ก้าวออกไปขณะย่อตัวค่อยๆ บิดตัวให้หันหน้าไปทางด้านขวา โดยขาซ้ายจะย่อ ขาขวาจะตึง กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ พร้อมกับกดเน้นเส้นมือที่ท้าวอยู่บนสะโพกผ่อนลมหายใจ ออก พร้อมกับค่อยๆ เปลี่ยนกลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำ โดยทำสลับกันซ้ายขวา นับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารแก้ปวดศรีษะ มีท่าอะไรบ้าง?

ท่าชูหัตถ์วาดหลัง แก้ปวดศีรษะ ปวดแขน ปวดท้องและข้อเท้า	ท่าเตรียม	นั่งขัดสมาธิมือทั้งสองข้างประสานกันอยู่ประมาณระดับลิ้นปี่
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับค่อย ๆ ชูมือขึ้นเหนือศีรษะ แขนทั้งสองข้างเหยียบตรงแนบใบหู กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ พร้อมกับดัดมือที่ประสานกันเหนือศีรษะให้หงายขึ้น ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับค่อยๆ วาดมือทั้งสองออกจากกัน ไปทางด้านหลังจากนั้นกำหมัดแล้วมาวางไว้ที่บั้นเอวทั้งสอง แล้วใช้กำปั้นกดบริเวณเอวทั้ง 2 ข้าง พร้อมกับให้สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด แล้วจากนั้นกลั้นลมหายใจไว้สักครู่ พร้อมกับกดเน้นผ่อนลมหายใจออกและคลายการกดกำปั้น เลื่อนตำแหน่งที่กดไปทางกลางหลังทีละน้อย จนกำปั้นชิดกันที่บริเวณกลางหลัง ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง
ท่าแก้เกียจ แก้ลมเจ็บศีรษะและตามัว	ท่าเตรียม	นั่งสมาธิมือทั้งสองข้างประสานกันบริเวณลิ้นปี่
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับเหยียดแขน ดัดให้ฝ่ามือยื่นไปทางด้านซ้ายให้มากที่สุดโดยให้ลำตัวตรง หน้าตรง แขนตึง กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ แล้วผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับงอแขนทั้งสองข้างกับเข้ามาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำเช่นเดิม โดยเหยียดแขนไปทางด้านซ้าย ด้านขวาด้านหน้าและด้านบน ตามลำดับ นับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำจนครบ 5-10 ครั้ง.

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารแก้ปวดเข่า ปวดขา มีท่าอะไรบ้าง?

ท่านั่งนวดขา แก้ขัดเข่า	ท่าเตรียม	นั่งเหยียดขาทั้งสองข้าง เท้าชิดกัน มือทั้งสองข้างวางไว้บริเวณหน้าขา หน้าตรง หลังตรง
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับใช้มือทั้งสองข้างนวดตั้งแต่ต้นขาต่อเนื่องไปจนถึงปลายเท้าใช้มือจับปลายเท้าและก้มหน้าให้มากที่สุด กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับคลายมือจากปลายเท้านวดจากข้อเท้า กลับขึ้นมาจนถึงต้นขาแล้วกลับมาอยู่ในท่าเตรียมเริ่มต้นทำซ้ำจนครบ 5-10 ครั้ง
ท่าดำรงกายอายุยืน ช่วยบริหารเข่า หลัง และต้นขา	ท่าเตรียม	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุดพร้อมกับออกแรงดันมือข้างซ้ายที่ยื่นออกไป ต้านกับการดึงบริเวณนิ้วมือข้างขวา เข้าหาตัว โดยแขนทั้งสองข้างเหยียดตึง กลั้นลมหายใจไว้สักครู่สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด
ท่าบริหาร	ย่อตัวลงช้าๆ กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ พร้อมกับแขม่วท้อง ขมิบก้นผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับค่อยๆ ยืดตัวให้ กลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง
ท่ายืนก้มนวดขา แก้ปวด ขา ปวดไหล่	ท่าเตรียม	ยืนให้ขาทั้งสองข้างขนานกันหรือเท้าชิดกัน มือทั้งสองจับที่ต้นขา
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับใช้มือบีบนวดจากต้นขาไปจนถึงข้อเท้าจนสามารถก้มแตะ หรือวางฝ่ามือ ลงที่พื้นได้โดยขาทั้งสองข้างเหยียดตรงผ่อนลมหายใจออก พร้อมกับบีบนวดจากข้อเท้าย้อนกลับขึ้นมาจนถึงต้นขา แล้วกลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง

ท่าฤาษีดัดตนที่ช่วยในการบริหารกล้ามเนื้อช่วงอก คอ และปอด มีท่าอะไรบ้าง?

ท่ายิงธนู ช่วยบรรเทาอาการขัดเจ็บของกล้ามเนื้อบริเวณอก และขา	ท่าเตรียม	นั่งเหยียดขาข้างซ้ายให้เฉียงออกไปทางด้านซ้าย งอเข่าขวาให้ฝ่าเท้าชิดต้นขาซ้าย กำหมัดทั้งสองข้างให้ขนานกันไว้ที่ระดับอก โดยให้ห่างจากอก
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับยื่นกำปั้นซ้ายเหยียดออกไปทางปลายเท้าซ้ายหันหน้าไปตามกำปั้นในลักษณะเล็งเป้าหมาย ดึงกำปั้นและศอกข้างขวาไปทางด้านหลังให้เต็มที่จนรู้สึกตึงและสะบักและหลัง กลั้นลมหายใจ ไว้สักครู่ผ่อนลมหายใจออก พร้อมกับเปลี่ยนกลับมาอยู่ในท่าเตรียมเริ่มต้นทำซ้ำใหม่ แต่เปลี่ยนเป็นข้างขวา ทำสลับกันซ้าย ขวา นับเป็น 1 ครั้ง ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง
ท่านอนหงายผายปอด แก้โรคในอกทำให้ปอดแข็งแรง	ท่าเตรียม	นอนหงาย ขาและลำตัวเหยียดตรง แขนทั้งสองข้างวางแนบลำตัว มือคว่ำลงสูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด
ท่าบริหาร	ยกแขนทั้งสองข้าง ไปวางไว้เหนือศีรษะในลักษณะเหยียดตรงให้แขนแนบชิดใบหู กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ แล้วผ่อนลมหายใจออก พร้อมกับยกแขนกลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง จากนั้นให้ประสานมือทั้งสองข้างในลักษณะคว่ำมืออยู่บนหน้าท้อง ขาและลำตัวเหยียดตรงสูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด ยกมือที่ประสานกัน ตัดให้ฝ่ามือหงายแขนเหยียดตรง ค่อยๆ ยกมือขึ้นไปวางไว้เหนือศีรษะขาเหยียด ตรง แขนทั้งสองข้างแนบชิดใบหูกลั้นลมหายใจไว้สักครู่ ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับลดมือที่ประสานกันมาวางบนหน้าผากในลักษณะหงายมือสูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับดัดเหยียดมือที่ประสานไว้ไปทางท้องน้อย จนไหล่ ตึง คางยกขึ้น ขาเหยียดตรง ปลายเท้างุ้มลงผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับเปลี่ยนกลับมาเป็นท่าเตรียม ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง
ท่านอนคว่ำพับบาท บริหารส่วนคอ ขา และหน้าอก	ท่าเตรียม	นอนคว่ำ ขาทั้งสองข้างเหยียดตรง ส้นเท้าชิดกัน มือทั้งสองข้างประสานกัน วางบนพื้นในระดับคาง
ท่าบริหาร	สูดลมหายใจเข้าให้ลึกที่สุด พร้อมกับยกศีรษะขึ้นเต็มที่ งอขาทั้งสองข้างให้ปลายเท้างุ้มชี้มาทางส่วนหลังให้มากที่สุด มือ หน้าท้องและหน้าขาให้แนบพื้น เข่าชิดกัน กลั้นลมหายใจไว้สักครู่ผ่อนลมหายใจออกพร้อมกับลดศีรษะ และขาทั้งสองข้างกลับมาอยู่ในท่าเตรียม ทำซ้ำ 5-10 ครั้ง***ข้อควรระวัง ผู้มีอาการเวียนศีรษะ ปวดต้นคอ หรือขาแขน ควรหลีกเลี่ยงท่านี้

ขอบคุณข้อมูลจาก:
1. https://bit.ly/2JGhdQ4
2. นิตยา พุทธธรรมรักษา, พื้นฐานหัตถเวชกรรมไทย วิทยาลัยการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี 2555
3. มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา https://bit.ly/3aVlvyd
4. กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก https://www.dtam.moph.go.th/index.php/th/news/dtam-news/282-pr0142
5. คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี https://bit.ly/3hyZQwP
6. ขอบคุณภาพประกอบท่าบริหารฤาษีดัดตนจาก: นิสิตแพทย์แผนไทยประยุกต์ วิชาหัตถเวชกรรมไทย 1 มหาวิทยาลัยราชฏัภสวนสุนันทา วิทยาเขตจังหวัดสมุทรสงคราม https://bit.ly/3n4wuI6